Hoe herken je droogtestress bij een gewas?

Droogte is niet altijd direct zichtbaar. Een gewas kan al reageren op een tekort aan beschikbaar water voordat bladeren slap gaan hangen of verkleuren. Door droogtestress vroeg te herkennen, kan een teler beter inschatten hoe ernstig de situatie is en welke maatregelen mogelijk zijn.

Wat is droogtestress?

Een plant heeft voortdurend water nodig voor onder andere fotosynthese, transport van nutriënten, celgroei en temperatuurregulatie. Wanneer de plant minder water kan opnemen dan zij verliest, ontstaat droogtestress.

Dit betekent niet automatisch dat de bodem volledig uitgedroogd is. Ook wanneer er nog water in de bodem aanwezig is, kan een plant moeite hebben om dit water op te nemen. De beschikbaarheid van water hangt onder andere af van de bodemstructuur, bodemtextuur, beworteling, temperatuur en de verdampingsvraag van de plant.

Droogtestress ontwikkelt zich daardoor vaak geleidelijk.

De eerste signalen zijn niet altijd zichtbaar

Een plant reageert al op watertekort voordat duidelijke verwelkingsverschijnselen optreden. Een van de eerste reacties is het gedeeltelijk sluiten van de huidmondjes. Via deze kleine openingen in het blad neemt de plant CO₂ op voor fotosynthese, maar verliest zij tegelijkertijd water door verdamping.

Door de huidmondjes te sluiten, beperkt de plant het waterverlies. Tegelijkertijd komt er minder CO₂ het blad binnen, waardoor de fotosynthese kan afnemen.

De plant gaat hierdoor als het ware van groei naar overleving. In deze fase zijn aan de buitenkant soms nog weinig veranderingen te zien. De plant kan er gezond uitzien, terwijl processen in de plant al worden aangepast.

Welke zichtbare signalen wijzen op droogtestress?

1. Slappe of hangende bladerenEen van de bekendste signalen van droogtestress is het slap hangen van bladeren. Bij onvoldoende water neemt de turgordruk in de plantencellen af. Hierdoor verliezen bladeren en jonge scheuten hun stevigheid. Bij sommige gewassen is dit vooral tijdens het warmste deel van de dag zichtbaar. Wanneer de bladeren 's avonds of 's nachts weer herstellen, kan dit wijzen op tijdelijke waterstress. Wanneer het gewas ook in de ochtend slap blijft staan, kan sprake zijn van ernstigere of langdurigere droogtestress.

2. Bladeren rollen of krullen
Sommige planten reageren op droogte door bladeren te laten krullen of rollen. Hierdoor wordt het effectieve bladoppervlak kleiner en kan de plant de verdamping beperken. Dit verschijnsel kan per gewas sterk verschillen. Daarom is het belangrijk om de normale bladstand van het gewas te kennen.

3. Verkleuring van bladeren
Bij aanhoudende droogtestress kunnen bladeren lichter groen of geel worden. Bij ernstige stress kunnen delen van het blad bruin worden en afsterven. Verkleuring is echter niet specifiek voor droogte. Ook nutriëntentekorten, ziekten, wortelproblemen of andere vormen van stress kunnen vergelijkbare symptomen veroorzaken. Daarom is alleen naar de kleur van het gewas kijken meestal onvoldoende om de oorzaak vast te stellen.

4. Minder nieuwe groei
Water is belangrijk voor celstrekking en groei. Bij watertekort kan de groei daarom vertragen. Dit kan zichtbaar worden als:

• kleinere nieuwe bladeren;
• kortere scheuten;
• minder bladontwikkeling;
• een kleinere plant;
• minder wortel- of bovengrondse groei.

Een gewas dat duidelijk minder snel groeit dan verwacht, kan daardoor een aanwijzing geven dat de omstandigheden niet optimaal zijn.

Wat gebeurt er onder de grond?

Niet alle signalen van droogtestress zijn boven de grond zichtbaar. De wortels spelen juist een belangrijke rol bij de reactie op watertekort. Een goed ontwikkeld wortelstelsel kan toegang bieden tot water uit een groter bodemvolume en mogelijk tot diepere bodemlagen. Maar ook een groot wortelstelsel kan problemen ondervinden wanneer het beschikbare water beperkt is. Daarnaast kunnen wortels reageren op veranderende omstandigheden in de bodem. De groei en verdeling van wortels kunnen veranderen naarmate de beschikbaarheid van water afneemt. Daarom is het bij het beoordelen van droogtestress belangrijk om niet alleen naar het blad te kijken, maar ook naar de wortelzone.

Waarom ziet het ene perceel meer droogtestress dan het andere?

Twee percelen kunnen tijdens dezelfde droge periode heel verschillend reageren. Dat komt doordat droogtestress niet alleen wordt bepaald door de hoeveelheid neerslag. Belangrijke factoren zijn onder andere:

Bodemtype
Zandgronden houden doorgaans minder water vast dan klei- of leemrijke bodems.

Bodemstructuur
Een goed gestructureerde bodem kan water beter infiltreren en beschikbaar houden voor de wortels.

Organische stof
Organische stof draagt bij aan de structuur en het watervasthoudend vermogen van de bodem.

Beworteling
Een diep en goed ontwikkeld wortelstelsel kan een groter bodemvolume benutten.

Verdamping
Bij hoge temperaturen, veel zon en een lage luchtvochtigheid kan de plant veel water verliezen.

Groeifase
Watertekort tijdens bijvoorbeeld bloei, vruchtzetting of korrelvorming kan andere gevolgen hebben dan droogte tijdens een minder kritische groeifase.

Duur van de droogte
Een korte periode van watertekort hoeft niet dezelfde gevolgen te hebben als langdurige droogte.

Droogtestress herkennen vraagt om meer dan alleen kijken

Omdat verschillende stressfactoren vergelijkbare symptomen kunnen veroorzaken, is het belangrijk om meerdere signalen en omstandigheden samen te bekijken. Let bijvoorbeeld op:

• de toestand van het gewas in de ochtend én tijdens het warmste deel van de dag;
• de vochttoestand van de bodem;
• de bewortelingsdiepte;
• verschillen tussen delen van het perceel;
• weersomstandigheden;
• de groeifase van het gewas;
• recente neerslag of beregening;
• eventuele andere symptomen, zoals verkleuring of groeiremming.

Ook verschillen binnen één perceel kunnen waardevolle informatie geven. Plekken met een afwijkende bodemstructuur, verdichting of minder diepe beworteling kunnen bijvoorbeeld eerder droogtestress laten zien.

Wat kan een teler doen?

Het voorkomen van droogtestress begint niet pas wanneer een gewas zichtbaar slap staat. De omstandigheden vóór en tijdens een droge periode spelen een belangrijke rol. Belangrijke aangrijpingspunten zijn:

Een gezonde bodem
Een goede bodemstructuur en voldoende organische stof kunnen bijdragen aan infiltratie en het vasthouden van beschikbaar water.

Een sterke wortelzone
Een goed ontwikkeld en diep wortelstelsel kan de toegang tot water vergroten.‍

Gericht watermanagement
Door de waterbehoefte van het gewas en de vochttoestand van de bodem te volgen, kan beregening gerichter worden ingezet.

Een passende teeltstrategie
Rassenkeuze, gewasrotatie, bodembedekking en het moment van teeltmaatregelen kunnen allemaal invloed hebben op de omgang met droogte.

Ondersteuning van de plant
Biostimulanten kunnen, afhankelijk van de samenstelling, het gewas en de omstandigheden, onderdeel zijn van een bredere strategie om natuurlijke processen van planten tijdens perioden van abiotische stress te ondersteunen.

Samenvatting

Droogtestress herkennen begint dus met kijken, maar eindigt niet bij wat er boven de grond zichtbaar is. Een slap blad, verminderde groei of verkleuring kan een signaal zijn dat er iets niet goed gaat. Om te bepalen of watertekort daadwerkelijk de oorzaak is, moet ook worden gekeken naar de bodem, wortels, weersomstandigheden en groeifase van het gewas. De belangrijkste vraag is daarom niet alleen: “Is mijn gewas droog?” maar vooral: “Kan mijn gewas voldoende water opnemen en vasthouden om aan de huidige vraag te voldoen?”. Door die combinatie van plant, bodem en omstandigheden te bekijken, kan droogtestress eerder worden herkend en kan gerichter worden gewerkt aan een weerbaar gewas.

Meer weten over de reactie van planten op droogte? Lees dan: Wat gebeurt er in de plant tijdens droogte?